Dövlət qulluğu haqqında əsas anlayışlar, vəzifələr və prinsiplər
Dövlət qulluğu haqqında əsas anlayışlar
Dövlət qulluğuna hazırlaşan namizədlərin ilk növbədə qanunda istifadə olunan əsas anlayışları düzgün başa düşməsi vacibdir. Çünki test və müsahibə suallarının böyük hissəsi yalnız maddələrin əzbərlənməsini deyil, həmin anlayışların bir-birindən fərqləndirilməsini də tələb edir.
Bu məqalədə dövlət qulluğunun mahiyyəti, dövlət qulluqçusunun kim olması, dövlət məvacibi, vəzifə təlimatı, ixtisas dərəcəsi, xidməti fəaliyyətin qiymətləndirilməsi, dövlət qulluğunun əsas vəzifələri və prinsipləri sadə dillə izah olunur.
```Dövlət qulluğu ilə bağlı sualları öyrənərkən anlayışın yalnız qısa tərifini deyil, onun əsas əlamətlərini də yadda saxlamaq lazımdır. İmtahanda bir anlayışın başqa anlayışla qarışdırılması üçün cavab variantları bir-birinə yaxın verilə bilər.
1. Dövlət qulluğu nədir?
Dövlət qulluğu dövlətin məqsəd və funksiyalarının həyata keçirilməsi ilə bağlı peşəkar xidmətdir. Bu xidmət Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına, qanunlarına və digər normativ hüquqi aktlara uyğun olaraq dövlət qulluğu vəzifəsində həyata keçirilir.
Sadə şəkildə desək, dövlət qulluğu dövlət orqanlarında işləməkdən daha geniş anlayışdır. Burada əsas məqsəd dövlətin üzərinə düşən vəzifələrin həyata keçirilməsini, qanunların icrasını, qərarların hazırlanmasını və vətəndaşlara göstərilən dövlət xidmətlərinin təşkilini təmin etməkdir.
Hüquqi əsas
Konstitusiya, qanunlar və digər normativ hüquqi aktlar.
Fəaliyyət sahəsi
Dövlət orqanlarında müəyyən edilmiş vəzifələrin icrası.
Əsas məqsəd
Dövlətin məqsəd və funksiyalarının həyata keçirilməsi.
2. Dövlət qulluqçusu kimdir?
Dövlət qulluqçusu Azərbaycan Respublikasının vətəndaşı olan, qanunla müəyyən edilmiş qaydada inzibati və ya yardımçı dövlət qulluğu vəzifəsini tutan dövlət orqanı işçisidir.
Dövlət qulluqçusu dövlət məvacibini Azərbaycan Respublikasının dövlət büdcəsindən, Naxçıvan Muxtar Respublikasının büdcəsindən və qanunla nəzərdə tutulan hallarda əlavə büdcədənkənar vəsaitlər hesabına alır. Ona tutduğu vəzifəyə uyğun ixtisas dərəcəsi verilir.
İnzibati vəzifəyə ilk dəfə daimi dövlət qulluğuna qəbul edilən şəxs Azərbaycan Respublikasına sadiq olacağına dair and içir. Buna görə dövlət qulluqçusu anlayışının əsas əlamətləri vətəndaşlıq, dövlət qulluğu vəzifəsinin tutulması, dövlət məvacibi, ixtisas dərəcəsi və qanunla müəyyən edilmiş qəbul prosedurudur.
- Azərbaycan Respublikasının vətəndaşı olması;
- dövlət orqanının işçisi olması;
- inzibati və ya yardımçı vəzifə tutması;
- dövlət məvacibi alması;
- ixtisas dərəcəsinə malik olması;
- inzibati vəzifəyə daimi qəbul zamanı and içməsi.
3. Dövlət orqanlarının kateqoriyası nədir?
Dövlət orqanlarının kateqoriyası həmin orqanların statusu, dövlət idarəetmə sistemindəki iyerarxiyası və yurisdiksiyası nəzərə alınmaqla aparılan təsnifatdır.
Yurisdiksiya dedikdə dövlət orqanının fəaliyyət dairəsi nəzərdə tutulur. Bu fəaliyyət ölkə, regional və ya yerli səviyyəni əhatə edə bilər. Dövlət orqanının hansı kateqoriyaya aid edilməsi həmin orqandakı inzibati vəzifələrin təsnifatına və qulluq münasibətlərinə təsir göstərir.
4. Dövlət məvacibi nədir?
Dövlət məvacibi dövlət qulluqçusuna onun qulluq fəaliyyətinə görə pul formasında və nağdsız qaydada ödənilən aylıq haqqdır.
Dövlət məvacibi yalnız vəzifə maaşı anlayışı ilə məhdudlaşmır. Qanunvericilikdə nəzərdə tutulan hallarda onun tərkibinə vəzifə maaşı ilə yanaşı mükafatlar və müxtəlif əlavələr də daxil ola bilər.
5. Dövlət qulluğu vəzifəsi nədir?
Dövlət qulluğu vəzifəsi dövlət orqanının səlahiyyətlərinin icrasını təmin etmək üçün həmin orqanın strukturunda və ştat cədvəlində müəyyən edilən ştat vahididir.
Bu vəzifə sadəcə iş yerinin adı deyil. Hər dövlət qulluğu vəzifəsi üzrə qulluq funksiyaları, məsuliyyət dairəsi, tələblər və həmin vəzifənin tutulması şərtləri müəyyən edilir.
6. İnzibati və yardımçı vəzifələrin Təsnifat Toplusu nədir?
İnzibati və yardımçı vəzifələrin Təsnifat Toplusu dövlət orqanlarında olan vəzifələrin adlarını, təsnifatlarını və həmin vəzifələrə uyğun ixtisas dərəcələrini əks etdirən rəsmi siyahıdır.
Bu toplu dövlət orqanlarında ştat cədvəllərinin və vəzifə təlimatlarının hazırlanması üçün əsas rolunu oynayır. Başqa sözlə, dövlət orqanı ştat vahidlərini müəyyən edərkən və hər vəzifə üzrə tələbləri hazırlayarkən Təsnifat Toplusunu nəzərə alır.
7. Dövlət qulluqçusunun ixtisas dərəcəsi nədir?
İxtisas dərəcəsi dövlət qulluqçusunun tutduğu vəzifəyə uyğun olaraq ona verilən ixtisas səviyyəsidir. İxtisas dərəcəsi dövlət qulluqçusunun qulluq sistemindəki peşəkar mövqeyini göstərən hüquqi göstəricilərdən biridir.
İxtisas dərəcəsi verilərkən şəxsin tutduğu vəzifə, qulluq stajı, əvvəlki ixtisas dərəcəsi və qanunvericilikdə nəzərdə tutulan digər şərtlər nəzərə alınır. İnzibati vəzifələrin ayrı-ayrı təsnifatlarına uyğun fərqli ixtisas dərəcələri müəyyən edilir.
Vəzifənin təsnifatı və dövlət qulluqçusunun ixtisas dərəcəsi eyni anlayış deyil. Vəzifə təsnifatı ştat vahidinin sistemdəki yerini, ixtisas dərəcəsi isə qulluqçunun ixtisas səviyyəsini ifadə edir.
8. Xidməti fəaliyyətin qiymətləndirilməsi nədir?
Dövlət qulluqçusunun xidməti fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi onun hər təqvim ilinin sonunda cari fəaliyyətinin yoxlanılması prosesidir.
Qiymətləndirmənin məqsədi yalnız dövlət qulluqçusunun gördüyü işə qiymət vermək deyil. Bu proses vasitəsilə onun potensial imkanları, peşə səriştəsi, əlavə təhsil və təlim ehtiyacı, tutduğu vəzifəyə uyğunluğu və gələcəkdə vəzifədə irəli çəkilmək imkanları müəyyən edilir.
Cari iş nəticələrinin və qulluq funksiyalarının icrasının yoxlanılması.
Dövlət qulluqçusunun imkanlarının və inkişaf istiqamətlərinin aşkar edilməsi.
Əlavə təhsilə və peşəkar təlimə ehtiyacın müəyyənləşdirilməsi.
Vəzifədə irəli çəkilmə potensialının qiymətləndirilməsi.
9. Vəzifə təlimatı nədir?
Vəzifə təlimatı dövlət qulluğu vəzifəsinin adını, qulluq funksiyalarını və həmin vəzifənin tutulması şərtlərini əks etdirən rəsmi sənəddir.
Vəzifə təlimatı dövlət orqanının rəhbəri tərəfindən təsdiq edilir. Dövlət qulluqçusunun hansı işləri görməli olduğu, hansı vəzifələri yerinə yetirdiyi və həmin vəzifəyə namizədə hansı tələblərin qoyulduğu bu sənəddə göstərilir.
Vəzifə təlimatının əsas elementləri
```10. “Dövlət qulluğu haqqında” Qanun kimlərə şamil edilmir?
Qanun ümumi qayda olaraq dövlət orqanlarının struktur qurumlarında qulluq keçən dövlət qulluqçularına şamil edilir. Bununla yanaşı, qanunda bir sıra yüksək dövlət vəzifəli şəxslər və xüsusi statusa malik şəxslər üçün istisnalar müəyyən olunub.
Qanunun ümumi müddəaları, başqa hal nəzərdə tutulmadıqda, aşağıdakı şəxslərə şamil edilmir:
- Azərbaycan Respublikasının Prezidenti;
- Birinci vitse-prezident və vitse-prezidentlər;
- Baş nazir və onun müavinləri;
- Milli Məclisin deputatları;
- məhkəmələrin hakimləri;
- İnsan hüquqları üzrə müvəkkil;
- mərkəzi icra hakimiyyəti orqanlarının rəhbərləri və müavinləri;
- Mərkəzi Seçki Komissiyasının rəhbərliyi və üzvləri;
- Hesablama Palatasının rəhbərliyi və auditorları;
- yerli icra hakimiyyəti orqanlarının rəhbərləri;
- Audiovizual Şuranın rəhbərliyi və üzvləri;
- Naxçıvan Muxtar Respublikasının qanunda göstərilən yüksək vəzifəli şəxsləri;
- hərbi qulluqçular.
Dövlət qulluğunun xüsusi növündə çalışan şəxslərin qulluq keçməsi ayrıca qanunlarla tənzimlənir. Bununla belə, dövlət qulluğuna qəbul hüququ, şəffaflıq, müsabiqə və müsahibə, xidməti fəaliyyətin qiymətləndirilməsi kimi ümumi prinsiplər nəzərə alınır.
Dövlət orqanlarının tabeliyində olan hüquqi şəxslərin işçilərinə isə “Dövlət qulluğu haqqında” Qanun şamil edilmir. Onların əmək münasibətləri Əmək Məcəlləsi ilə tənzimlənir.
11. Dövlət qulluğunun əsas vəzifələri hansılardır?
Dövlət qulluğunun əsas vəzifələri dövlət idarəçiliyinin qanuni, səmərəli və vətəndaşların maraqlarına uyğun həyata keçirilməsinə xidmət edir.
Hüquq və azadlıqların təmin edilməsi
Konstitusiya və qanunvericilik əsasında vətəndaşların hüquq və azadlıqlarının qorunması.
Qərarların hazırlanması və icrası
Dövlət orqanlarının səlahiyyətləri daxilində qərarların hazırlanması, qəbul edilməsi və icrası.
Səmərəli fəaliyyətin təmin edilməsi
Dövlət orqanlarının və dövlət qulluqçularının qulluq funksiyalarının səmərəli icrası.
12. Dövlət qulluğunun prinsipləri
Dövlət qulluğunun prinsipləri dövlət idarəçiliyinin hansı əsaslar üzərində qurulduğunu göstərir. Bu prinsiplər həm dövlət orqanlarının, həm də dövlət qulluqçularının fəaliyyətində rəhbər tutulmalıdır.
| Prinsip | Qısa izah |
|---|---|
| Qanunçuluq | Fəaliyyətin Konstitusiya və qanunlara uyğun aparılması. |
| Hakimiyyət bölgüsü | Qanunvericilik, icra və məhkəmə hakimiyyətinin səlahiyyət hüdudlarının müəyyən edilməsi. |
| Nəzarət və hesabatlılıq | Dövlət orqanlarının və qulluqçuların fəaliyyətinə nəzarət və hesabat verməsi. |
| Qərarların məcburiliyi | Yuxarı orqanların qanuni qərarlarının aşağı orqanlar tərəfindən icra edilməsi. |
| Şəffaf qəbul | Dövlət qulluğuna qəbul prosesinin şəffaf aparılması. |
| Müsabiqə və müsahibə | Vətəndaşların qabiliyyət və hazırlıqlarına əsaslanan seçim prosesi. |
| Hüquq bərabərliyi | Namizədlərin və qulluqçuların ayrı-seçkiliyə məruz qalmaması. |
| Rotasiya və peşəkarlıq | Potensialdan səmərəli istifadə və peşəkarlıq səviyyəsinin artırılması. |
| Sosial və hüquqi müdafiə | Dövlət qulluqçularının və ailələrinin layiqli həyat səviyyəsinin təmin edilməsi. |
| Dövlət orqanının məsuliyyəti | Qanunsuz hərəkət nəticəsində vurulan zərərə görə məsuliyyət daşıması. |
Dövlət orqanlarında siyasi partiyaların və ictimai birliklərin strukturlarının yaradılmasına yol verilmir. Dövlət qulluqçuları vəzifə borclarını yerinə yetirərkən Konstitusiyanı, qanunları və digər qanunvericilik aktlarını rəhbər tutmalıdırlar.
13. Dövlət Qulluğunu İdarəetmə Şurası
Dövlət Qulluğunu İdarəetmə Şurası “Dövlət qulluğu haqqında” Qanunun tətbiqinə nəzarəti və dövlət qulluğunun normativ-metodiki təminatını həyata keçirən qurumdur.
Şura 18 üzvdən ibarətdir. Üzvlərin 6 nəfəri Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, 6 nəfəri Milli Məclisin sədri, digər 6 nəfəri isə Konstitusiya Məhkəməsinin sədri tərəfindən təyin edilir.
Şura dövlət orqanı hesab edilmir və onun üzvləri öz səlahiyyətlərini ictimai əsaslarla həyata keçirirlər. Şuranın fəaliyyətinin təşkilini Katiblik təmin edir.
Şuranın qəbul etdiyi qərarlar icra olunması üçün üç iş günü ərzində müvafiq dövlət orqanlarına göndərilir. Dövlət orqanlarının rəhbərləri həmin qərarların icra vəziyyəti barədə 30 gün ərzində Şuraya hesabat təqdim etməlidirlər.
14. İnzibati vəzifələr üzrə ixtisas dərəcələri
İnzibati vəzifələr üzrə ixtisas dərəcələri tutulan vəzifənin təsnifatına uyğun müəyyən edilir. İxtisas dərəcəsinin verilməsi zamanı dövlət qulluqçusunun tutduğu vəzifə, qulluq stajı, əvvəlki ixtisas dərəcəsi və həmin dərəcədə qulluq müddəti nəzərə alınır.
Bu mövzu üzrə suallara cavab verərkən konkret vəzifənin hansı təsnifata aid olduğu müəyyən edilməli, sonra həmin təsnifata uyğun ixtisas dərəcələri yoxlanılmalıdır.
15. Ali və birinci kateqoriyalı dövlət orqanları
Dövlət orqanlarının kateqoriyaları onların konstitusion statusuna, idarəetmə sistemindəki yerinə, səlahiyyət dairəsinə və fəaliyyət səviyyəsinə əsasən müəyyən edilir.
Ali və birinci kateqoriyalı dövlət orqanlarının tam siyahısını öyrənərkən aktual qanunvericilikdən və İnzibati və yardımçı vəzifələrin Təsnifat Toplusundan istifadə etmək vacibdir. Çünki dövlət orqanının statusunda və strukturunda edilən dəyişikliklər təsnifata təsir göstərə bilər.
Dövlət orqanlarının kateqoriyaları ilə inzibati vəzifələrin təsnifatlarını qarışdırmaq olmaz. Əvvəl dövlət orqanının kateqoriyası, sonra həmin orqandakı konkret vəzifənin təsnifatı müəyyən edilir.
16. İddia edilən vəzifənin təsnifatı necə müəyyən edilir?
Namizədin iddia etdiyi vəzifənin hansı təsnifata aid olması vakansiya elanında, dövlət orqanının ştat cədvəlində və həmin vəzifə üzrə vəzifə təlimatında göstərilir.
Buna görə “iddia etdiyiniz vəzifə hansı təsnifat vəzifəsidir?” sualına bütün vəzifələr üçün eyni cavab vermək mümkün deyil. Cavab namizədin müraciət etdiyi konkret dövlət orqanı və konkret vəzifədən asılıdır.
Müsahibəyə hazırlıq tövsiyəsi
Müsahibəyə getməzdən əvvəl vakansiya elanını, vəzifə təlimatını, dövlət orqanının əsasnaməsini və iddia etdiyin vəzifənin təsnifatını ayrıca öyrən.
Yalnız ümumi qanunvericilik bilikləri kifayət etmir. Namizəd müraciət etdiyi dövlət orqanının funksiyalarını və konkret vəzifə üzrə gözlənilən qulluq funksiyalarını da izah edə bilməlidir.
Nəticə
Dövlət qulluğu dövlətin məqsəd və funksiyalarının həyata keçirilməsinə xidmət edən peşəkar fəaliyyət sahəsidir. Bu sahəyə hazırlaşan şəxslər dövlət qulluğu, dövlət qulluqçusu, dövlət məvacibi, vəzifə təlimatı, ixtisas dərəcəsi və xidməti fəaliyyətin qiymətləndirilməsi kimi anlayışları bir-birindən düzgün fərqləndirməlidirlər.
Dövlət qulluğunun əsas prinsipləri qanunçuluq, şəffaflıq, hüquq bərabərliyi, müsabiqə və müsahibə əsasında qəbul, peşəkarlıq, hesabatlılıq və sosial müdafiə üzərində qurulur. Bu anlayışların mənasını başa düşmək həm test imtahanında, həm də müsahibə mərhələsində namizədə mühüm üstünlük verir.
Dövlət qulluğu — dövlətin məqsəd və funksiyalarının həyata keçirilməsi üzrə xidmət;
dövlət qulluqçusu — qanunla müəyyən edilmiş dövlət qulluğu vəzifəsini tutan vətəndaş;
dövlət məvacibi — dövlət qulluqçusuna ödənilən aylıq haqq;
ixtisas dərəcəsi — qulluqçunun vəzifəsinə uyğun ixtisas səviyyəsi;
vəzifə təlimatı — vəzifənin adı, funksiyaları və tutulma şərtlərini göstərən sənəd.